Całościowe zaburzenia rozwojowe rozpoczynają się objawiać w okresie wczesnego dzieciństwa. Dotyczą zakresu kompetencji społecznych, opóźnionego rozwoju mowy oraz rozwoju motorycznego. Mówiąc prostym językiem, dzieci dotknięte całościowym zaburzeniem rozwojowym często mają trudności w kontaktach z innymi osobami, z ogólną komunikacją, przejawiają także nietypowe zachowania oraz obniżoną sprawność fizyczną. Do całościowych zaburzeń rozwojowych należą m.in. autyzm dziecięcy i atypowy, zespół Hellera oraz zespół Retta, a także dziecięce zaburzenie zintegrowane. Najczęściej występującym zaburzeniem jest autyzm.
Nieprawidłowości w rozwoju dotyczą wszystkich aspektów społecznych, jednak mają różny stopień zaawansowania w zależności od indywidualnego przypadku.
Objawy całościowego zaburzenia rozwojowego
- niskie umiejętności społeczne (wycofanie z relacji społecznych)
- słabe zdolności komunikacyjne, emocjonalne, integracyjne
- zaburzenia werbalne (opóźniony rozwój mowy lub jego brak, nie rekompensowane poprzez mimikę lub gesty- wyraźna niechęć do komunikacji)
- tendencja do przywiązywania się do rutynowych działań, powtarzalności zachowania, dźwięków, mimiki lub gestów
- unikanie kontaktu wzrokowego z drugą osobą, nawet w bezpośredniej rozmowie
- duże przywiązanie do stereotypowego zachowania i zainteresowań
Objawy mogą być różne w zależności od indywidualnego przypadku, niektóre dzieci będą przejawiały tylko część z nich. Iloraz inteligencji u dzieci z CZR jest zwykle na podobnym poziomie jak u rówieśników lub niższy. Zdarza się, że dzieci z całościowym zaburzeniem rozwojowym przejawiają różnorodne wybiórcze talenty, np. do rysowania czy też liczenia.
Przyczyny występowania całościowego zaburzenia rozwojowego
Przyczyny całościowych zaburzeń rozwojowych (CZR), do których zalicza się m.in. autyzm dziecięcy, zespół Aspergera, zespół Retta czy inne zaburzenia ze spektrum autyzmu, są złożone i do tej pory nie zostały w pełni wyjaśnione. Naukowcy wskazują, że najprawdopodobniej mają one charakter wieloczynnikowy, co oznacza, że na ich rozwój wpływają zarówno czynniki genetyczne, jak i środowiskowe.
1. Czynniki genetyczne
Jednym z najważniejszych czynników są predyspozycje genetyczne. Badania wykazują, że w rodzinach, w których jedno dziecko ma zdiagnozowane zaburzenie ze spektrum autyzmu, istnieje zwiększone ryzyko, że rodzeństwo również będzie wykazywało pewne cechy tego zaburzenia. Identyfikowane są również określone mutacje genów i nieprawidłowości chromosomalne, które mogą przyczyniać się do rozwoju CZR – na przykład delecje czy duplikacje w obrębie chromosomu 16p11.2. Jednak żadne pojedyncze zaburzenie genetyczne nie jest odpowiedzialne za występowanie wszystkich przypadków.
2. Czynniki prenatalne i perinatalne
Coraz więcej badań wskazuje, że niektóre czynniki wpływające na rozwój płodu mogą zwiększać ryzyko wystąpienia całościowych zaburzeń rozwojowych. Wśród nich wymienia się m.in.:
- zakażenia wirusowe i bakteryjne u matki w trakcie ciąży (np. różyczka, toksoplazmoza),
- ekspozycję na toksyny środowiskowe lub zanieczyszczenia,
- przyjmowanie niektórych leków lub substancji psychoaktywnych,
- powikłania w trakcie porodu, niedotlenienie okołoporodowe,
- skrajnie niską masę urodzeniową.
Pomimo tych korelacji, żaden z wymienionych czynników nie jest jednoznacznie odpowiedzialny za rozwój CZR, a ich obecność nie oznacza automatycznie wystąpienia zaburzenia.
3. Neurobiologia mózgu
Badania neuroobrazowe wykazują, że u dzieci z całościowymi zaburzeniami rozwojowymi występują różnice w budowie i funkcjonowaniu mózgu. Często odnotowuje się m.in. zwiększoną objętość niektórych struktur mózgowych, takich jak ciało migdałowate czy hipokamp, oraz nieprawidłowości w połączeniach między różnymi obszarami mózgu. Zaburzenia te mogą wpływać na przetwarzanie informacji społecznych, emocjonalnych oraz komunikacyjnych.
4. Płeć biologiczna
Statystyki wskazują, że zaburzenia ze spektrum autyzmu występują znacznie częściej u chłopców niż u dziewczynek. Wyjątkiem jest zespół Retta, który niemal wyłącznie dotyczy dziewcząt i wiąże się z mutacją genu MECP2. Różnice te mogą wynikać zarówno z czynników biologicznych, jak i z różnic w diagnozowaniu objawów u różnych płci.
5. Brak związku z wychowaniem
Ważnym aspektem, na który zwracają uwagę specjaliści, jest fakt, że styl wychowania dziecka NIE ma wpływu na rozwój całościowych zaburzeń rozwojowych. Przez wiele lat istniały błędne teorie obwiniające rodziców (np. koncepcja tzw. „zimnej matki”), jednak obecnie są one całkowicie odrzucone. CZR mają podłoże biologiczne i neurobiologiczne, a nie wynikają z działań lub zaniedbań opiekunów.
Diagnoza całościowego zaburzenia rozwojowego
Proces diagnozy całościowych zaburzeń rozwojowych jest wieloetapowy i wymaga współpracy zespołu specjalistów – psychologa, psychiatry dziecięcego, neurologa oraz terapeuty rozwojowego. Najczęściej diagnoza stawiana jest w pierwszych latach życia dziecka, choć niektóre przypadki zostają zidentyfikowane dopiero w wieku szkolnym lub później.
1. Wywiad z rodzicami i opiekunami
Podstawą diagnozy jest szczegółowy wywiad przeprowadzany z rodzicami lub opiekunami dziecka. Specjalista pyta m.in. o:
- przebieg ciąży i porodu,
- rozwój psychoruchowy dziecka w pierwszych miesiącach i latach życia,
- relacje społeczne i emocjonalne dziecka,
- sposób komunikacji, mowę i gesty dziecka,
- zachowania stereotypowe, rytuały lub nietypowe reakcje na bodźce.
2. Obserwacja zachowania dziecka
Kolejnym etapem jest bezpośrednia obserwacja dziecka, dostosowana do jego wieku i poziomu rozwoju. Specjalista zwraca uwagę na:
- sposób nawiązywania kontaktów społecznych,
- reakcje emocjonalne,
- umiejętności komunikacyjne (werbalne i niewerbalne),
- zainteresowania i zachowania powtarzalne,
- reakcje na zmiany w otoczeniu.
3. Stosowanie standaryzowanych narzędzi diagnostycznych
W procesie diagnozy wykorzystuje się także specjalistyczne kwestionariusze i testy psychologiczne, takie jak:
- ADOS-2 (Autism Diagnostic Observation Schedule) – obserwacyjny protokół diagnozy autyzmu,
- ADI-R (Autism Diagnostic Interview-Revised) – wywiad strukturalny z rodzicami,
- inne testy rozwojowe, oceniające poziom funkcjonowania poznawczego, emocjonalnego i społecznego.
4. Ocena rozwoju mowy i komunikacji
Bardzo ważnym elementem diagnozy jest ocena rozwoju językowego dziecka. W tym celu często współpracuje się z logopedą, który ocenia umiejętności werbalne, gesty, mimikę i zdolność rozumienia mowy.
5. Badania medyczne i neurologiczne
W celu wykluczenia innych przyczyn trudności rozwojowych, takich jak choroby metaboliczne czy neurologiczne, wykonuje się również badania dodatkowe, np. EEG, MRI mózgu, badania genetyczne.
Terapia całościowych zaburzeń rozwojowych
Nie jest możliwe „wyleczenie” dziecka z zaburzeń rozwojowych. Terapia dziecka z CZR polega na zmaksymalizowaniu jego zdolności społecznych na tyle, na ile to możliwe, by mogło sprawnie funkcjonować wśród innych ludzi.
Terapia opiera się na kompleksowym podejściu do danego zaburzenia. Często dzieci korzystają z Treningu Umiejętności Społecznych, który pomaga im się dostosować do wszelkich podstawowych oczekiwań społecznych. Dla rodziców istotna będzie psychoedukacja, by np. zdjąć z nich poczucie winy z powodu występowania zaburzeń u ich dziecka.
Warto od początku dbać o zdrowie psychiczne dziecka dotkniętego całościowym zaburzeniem rozwojowym, gdyż w ten sposób można zapobiec rozwojowi dodatkowych problemów, które często są skorelowane z zaburzeniami rozwojowymi. Depresja, zaburzania lękowe mogą być następstwem nieprawidłowego zadbania o komfort psychiczny dziecka (np. z powodu jego poczucia niedostosowania się do reszty społeczeństwa). Psycholog, a także psychoterapeuta mogą pomóc dziecku w adaptacji np. w nowej szkole, a także w akceptacji swojej odmienności od innych dzieci. Istotne jest także wsparcie dla rodziców opiekujących się dzieckiem dotkniętym zaburzeniami rozwojowymi.
Wsparcie psychologiczne oraz psycholog dziecięcy w Warszawie
Jeśli poszukujesz dobrego psychologa dziecięcego w Warszawie, zapraszamy do naszych ośrodków, które znajdują się w dogodnych punktach komunikacyjnych stolicy. Centra Psychocare znajdują się w kilku miejscach w Warszawie: Ursynów, Wilanów, Kabaty, Gocław, Mokotów, Konstancin- Jeziorna oraz dwa punkty w samym centrum Warszawy. Jeden z naszych oddziałów znajduje się także w Szczecinie.
Zapewniamy wsparcie psychologiczne zarówno dla rodziców, jak i dla dzieci. W naszych centrach w Warszawie oraz Szczecinie oferujemy kompleksową opiekę psychologiczną, psychoterapeutyczną oraz logopedyczną. Zapraszamy na bezpłatną konsultację, pomożemy Ci dobrać najbardziej odpowiedniego specjalistę.